Abraham Kuyperlezing 2026
Thomas Heerma van Voss
Vrije Schrijver VU academisch jaar 2025-2026
In verzet tegen kunstmatige intelligentie met een eigen verhaal
Kan kunstmatige intelligente het werk van schrijvers en kunstenaars vervangen? En waarom zou je in dat geval zelf nog een boek schrijven? Bij het uitspreken van de Abraham Kuyper Lezing 2026 noemde Vrije Schrijver Thomas Heerma van Voss het unieke en persoonlijke, de waarde van “rafelige kunst en menselijke inbreng.”
Over het schrijven van Anna Karenina deed Leo Tolstoj naar verluidt ongeveer vier jaar. Anderhalve eeuw later leven we in een tijdperk waarin AI er maar een paar minuten over doet om zo’n dikke roman af te leveren. Steeds minder goed is te zien dat daar geen menselijke inspanning meer aan te pas komt.
“De onvermijdelijke vraag is wat dat betekent voor de literatuur,” vraagt Heerma van Voss zich af. “En in het verlengde daarvan: waarom zou je, zou ik zelf nog blijven schrijven? Waarom zou je nog een boek van een schrijver lezen?’
Heerma van Voss schreef zijn eerste stukken als twintiger. Hij had het geluk dat hij moeite moest doen om een goede tekst te schrijven, in een tijd waarin AI zoals wij dat nu kennen, nog niet bestond. Met vallen en opstaan leerde hij het vak.
Studenten schreven over wat ‘echt’ voelt, zonder daarbij AI te gebruiken
Het afgelopen studiejaar was hij Vrije Schrijver en gastdocent bij het vak Creatief Schrijven, waarbij hij met studenten op huisbezoek ging bij Maartje Wortel, Adriaan van Dis en andere collega-schrijvers. Met de essaywedstrijd ‘Wie schrijft jouw woorden’ daagde hij studenten uit om te schrijven over wat ‘echt’ voelt, zonder daarbij AI te gebruiken.
Met de Abraham Kuyper Lezing, sloot hij zijn aanstelling af. Het werd een pleidooi voor het unieke en persoonlijke, voor rafelige kunst, menselijke inbreng, zoekende gedachtes en imperfecte verhalen. “Ook aan Anna Karenina ging bescheidener en minder sprankelend proza vooraf. Dat had Tolstoj nodig om deze roman te kunnen schrijven.”
Nadat Heerma van Voss vooral vragen stelde, reageerden twee VU-wetenschappers vanuit hun eigen vakgebied. Felienne Hermans, hoogleraar didactiek van de informatica en leraar informatica op de Open Schoolgemeenschap Bijlmer, stond stil bij het unieke deel van onze identiteit. “Iedereen heeft een eigen verhaal te vertellen,” zei Hermans, die zelf geen smartphone gebruikt. “En dat is het verzet dat we nodig hebben tegen AI.”
“Geef me liever een slecht essay, want dan kan ik je helpen om beter te worden.”
Daarbij is een rol weggelegd voor de universiteit, waar studenten binnenkomen die vaak nog helemaal niet weten wie ze zijn. Hoe kunnen zij ontdekken waarin zij uniek zijn? “Daarover moeten we het hebben. En dat is lastig, omdat we studenten vaak in dezelfde mal willen duwen.”
Hermans stelde voor om studenten te beoordelen op basis van de inzet die ze leveren en het leerproces dat ze doormaken, niet op hun eindresultaat. “Geef me liever een slecht essay, want dan kan ik je helpen om beter te worden.”
Kunsthistorica Klazina Botke besprak het menselijke verlangen naar authenticiteit in literatuur en kunst, en het belang van de context waarin een werk is ontstaan. We kijken liever naar een portret geschilderd door Rembrandt dan naar een kopie van een onbekende leerling uit zijn atelier, ook al kan dat laatste schilderij net zo mooi zijn. We zien, horen of lezen een kunstwerk anders wanneer we weten wie het heeft gemaakt en hoe het tot stand is gekomen.
De voorkeur voor echtheid werd ook duidelijk bij de twee winnaars van de essaywedstrijd, student rechtsgeleerdheid Jezennia Boateng en Ninthe de Meulder, die de studie Literature and Society volgt. Nadat AI hun persoonlijke verhalen had herschreven vonden zij dat eigenlijk geen verbetering.
Een klein stukje AI-muziek was eigenlijk best aan te horen
Ook in het schrijven van muziek is kunstmatige intelligentie voorlopig nog niet erg succesvol, hoorden we van Daan Doeleman, voorzitter van het VU-Kamerkoor. “We hebben het geprobeerd maar het was heel erg slecht. Dus dat idee hebben we afgeserveerd.” Maar het kleine stukje AI-muziek dat het VU-Kamerkoor vervolgens toch ten gehore bracht was eigenlijk best aan te horen.
Het haalde het echter niet bij het complexe en intrigerende muziekstuk To the Field of Stars, van de Britse componist Gabriël Jackson. Meer dan dertig zangers en musici kwamen onder leiding van vaste dirigent Krista Audere tot een unieke uitvoering, over de pelgrimstocht naar Santiago de Compostella, op basis van hedendaagse en twaalfde-eeuwse teksten en muziek. Het was een muzikaal antwoord op de vragen die Heerma van Voss zich aan het begin van de avond stelde.
En wat zegt de computer, als de bezoeker die vragen later thuis aan ChatGPT voorlegt? Op het scherm verschijnt onmiddellijk de volgende tekst: “Je schrijft zelf omdat het denkproces en de authentieke menselijke stem niet te vervangen zijn door een druk op de knop.” De chatbot vervolgt: “Hoewel AI-tools in seconden teksten genereren, mist een computergestuurde tekst de unieke ziel, diepgang en persoonlijke reflectie die ontstaan wanneer je zelf formuleert.” Heeft AI daarmee dan toch het laatste woord?
Met de jaarlijkse Abraham Kuyper Lezing eert VU haar stichter, die zelf ook een bijzonder productieve schrijver en publicist was. De aanstelling van de Vrije Schrijver en het essay worden mede mogelijk gemaakt door de VUvereniging.
Thomas Heerma van Voss (1990) was dit jaar de Vrije Schrijver van de VU. Hij studeerde Nederlands aan de UvA. In 2009 debuteerde hij met de roman De allestafel. Naast romans en essays schrijft Heerma van Voss interviews, verhalen en artikelen voor onder andere de Volkskrant, NRC Handelsblad, Vrij Nederland, De Correspondent en De Groene Amsterdammer.
alumnimagazine voor sociale en geesteswetenschappers juni 2026