"Kunst kan de ogen openen."
In gesprek met Katja Kwastek Hoogleraar Moderne en Hedendaagse Kunst
“De wetenschap heeft ons al veel geleerd over klimaatverandering en de gevolgen ervan,” zegt Katja Kwastek. “We weten dat onze leefstijl ten koste gaat van de bestaanszekerheid van anderen, dat we niet voldoende naar de behoeftes van dieren en planten kijken of rekening houden met volgende generaties. We weten ook dat er oplossingen zijn. Maar het is nogal lastig te begrijpen hoe alles samenhangt, en op welk verschillende manieren iedereen zelf zijn steentje kan bijdragen. Juist daar kan kunst de ogen openen.”
JUST ART heet het onderzoeksproject waarin tien instellingen voor hoger onderwijs en veertig maatschappelijke partners uit landelijke en stedelijke regio’s – van de Randstad tot Aruba – samen nieuwe invalshoeken en oplossingen bedenken in de strijd tegen klimaatonrechtvaardigheid. Het uiteindelijke doel: mensen helpen over te gaan tot actie.
Klimaatrechtvaardigheid
Kwastek is hoogleraar Moderne en Hedendaagse Kunst en namens de VU aan het project verbonden. Klimaatproblematiek speelt een grote rol in haar werk en is ze één van de medeoprichters van het Environmental Humanities Center Amsterdam. “Daar laten we zien dat geesteswetenschappen en kunst een wezenlijke rol kunnen spelen in het nadenken over ecologie, klimaatverandering, vervuiling, en het uitsterven van soorten. Dat zijn immers niet alleen technische problemen, maar ook ethische en maatschappelijke vraagstukken.”
Andere invalshoek
De grote meerwaarde van kunstonderzoek is volgens Kwastek dat kunst mensen op meer niveaus dan alleen het rationele aanspreekt. “Kunst biedt andere mogelijkheden dan de ‘hardcore science’,” legt ze uit. “Kunst laat mensen voelen, zien en beleven en bereikt hen daardoor op een ander niveau. Dat is precies wat we met JUST ART willen bereiken.”
“Een groot deel van de promovendi is kunstenaar. Dat is echt grensverleggend.”
Grensverleggend
Dankzij een zesjarige subsidie van de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) worden tien promovendi aangesteld, van wie twee aan de VU. “Een groot deel van de tien promovendi is kunstenaar. Dat is echt grensverleggend,” zegt Kwastek. “Deze mensen maken niet alleen kunstwerken, maar doen ook artistiek onderzoek. Ze werken samen met wetenschappers, bestuderen archieven en werken op locatie.”
Het werkt ook andersom: wetenschappelijke promovendi, postdocs, en projectmedewerkers die niet alleen schrijven, maar ook met creatieve methodes experimenteren, bijvoorbeeld door letterlijk met hun voeten in de modder te staan, of samen met belanghebbenden het veld in te gaan en ervaringen te delen. “Zo ontstaan nieuwe inzichten en andere vormen van kenniscreatie, die tot bewustwording over klimaat(on)rechtvaardigheid leiden en mensen echt aan het denken én aan het werk zetten.”
“Klimaatverandering is niet alleen een technisch probleem, maar ook een ethisch en maatschappelijk vraagstuk.”
Publieksactiviteiten
Naast de promovendi komen er zeven artists-in-residence, worden lesprogramma’s voor scholen op alle niveaus ontwikkeld en vinden publieksactiviteiten plaats. De studenten van het Environmental Humanities Research Masters programma worden ook actief betrokken en er wordt onder andere samengewerkt met het Radius Center for Art and Ecology, het Rijksmuseum Amsterdam, Framer Framed, het Oerol Festival, en de Stichting Voedselpark Amsterdam. Laatstgenoemde ontwikkelt in de Lutkemeerpolder een agro-ecologisch landschapspark .“Daar organiseerde kunstenares Esra Sakir workshops met klei uit de bodem van de polder. Mensen maakten sculpturen, raakten letterlijk verbonden met de grond en begrepen ineens waarom die plek zo waardevol is. Zulke ervaringen zijn lichamelijk, zintuiglijk en creëren een ander soort inzicht dan je krijgt op een lezing.”
“Kunst bereikt mensen op een ander niveau.”
Geslaagd
Wanneer is Kwastek tevreden? Ze hoeft er niet lang over na te denken. “Ons doel is dat het project een stevige basis vormt waarop mensen, instellingen en gemeentes verder kunnen bouwen. Denk bijvoorbeeld aan de lespakketten of andere duurzame initiatieven. De gemeente Amsterdam overweegt of verandering mogelijk is: het beleid voor de Lutkemeerpolder, waar op dit moment distributiecentra gebouwd worden, staat tenminste weer ter discussie, maar wij zijn er nog lang niet. En als mensen zich realiseren dat ook andere vormen van kennis, zoals kunst en co-creatie, essentieel zijn in het nadenken over klimaat(on)rechtvaardigheid, is het project voor mij geslaagd.”
Over Katja Kwastek
Katja Kwastek (1970) studeerde kunstgeschiedenis en is sinds 2013 hoogleraar Moderne en Hedendaagse Kunst. Ze onderzoekt proces-gebaseerde kunst en esthetiek, en kunst die zich bezighoudt met relaties tussen mensen en meer-dan-menselijke werelden, en technologie.
alumnimagazine voor sociale en geesteswetenschappers december 2025